Не прадугледжана парадыгмай: сінтэтычныя формы сумеснага дзеяння дзеясловаў #24
Description
Паводле Граматыкі-1985 (ч. 1, с. 160):
Формы сумеснага дзеяння – гэта формы множнага ліку. Яны выражаюць пабуджэнне, якое адносіцца да дзвюх і больш асоб: да субяседніка або некалькіх субяседнікаў і да самой гаворачай асобы. Формы сумеснага дзеяння могуць быць сінтэтычнымі (простымі) або аналітычнымі (складанымі).
Сінтэтычныя формы:
- могуць утварацца ад асновы цяперашняга часу пры дапамозе канчатка -ем (-эм) ад дзеясловаў, якія ў 1-ай асобе адзіночнага ліку маюць націскны канчатак: лаўлю – ловяць – лавем!, цягну – цягнуць – цягнем!, жыву – жывуць – жывем! У дзеясловах з асновай на г, к пры ўтварэнні загаднай формы адбываецца чаргаванне г – ж, к – ч: валаку – валакуць – валачэм! запрагу – запрагуць – запражэм! – Хадзем лепш адгэтуль, галубкі, – пачуліся шэпты Грыпіны (Я. Колас); Зазірнем хоць бы ў калгас імя Гастэлы Мінскага раёна (Полымя, 1974);
- могуць супадаць з формамі будучага простага часу (у дзеясловах закончанага трывання: прысядзем!, заспяваем!, выйдзем!, запомнім!, закончым!, пачысцім!) і формамі цяперашняга часу (у дзеясловах незакончанага трывання і дзеясловах аднанакіраванага дзеяння: едзем!, ляцім!, бяжым!, спім!, сядзім!).
У мове мастацкай літаратуры ўжываюцца формы сумеснага дзеяння, якія ўтвараюцца шляхам далучэння канчатка -ма да формы загаднага ладу 2-ой асобы адзіночнага ліку на зычны або j: гляньма!, рэжма!, станьма!, чытайма!, хавайма! Напрыклад: Скажу я: «Разам плачма, браце мой!» (Э. Агняцвет).
Ад дзеясловаў біць, віць, ліць, піць у гутарковай мове ўжываюцца формы бійма, війма, лійма, пійма.
Для выражэння ветлівага запрашэння да сумеснага дзеяння ў мове мастацкай літаратуры часам сустракаецца форма з постфіксам -це: Ну, хадземце ў дом (У. Караткевіч); Хадземце адсюль, – прапанавала Марыя Хведараўна, – няхай не трывожыцца хлопчык (А. Марціновіч).
Паводле N-корпуса, прынамсі наступныя формы сумеснага дзеяння на -ма засведчаны ў творчасці класікаў (Купала, Колас, Гарун, Багдановіч, Буйло, Гартны, Зарэцкі, Маўр, Лынькоў і інш.):
- кіньма, пакіньма, раскіньма, скіньма, станьма, устаньма, гляньма, спачыньма, сустрэньма;
- адпрагайма, атручвайма, бягайма, выбірайма, гаруйма, гуляйма, думайма, жыйма, загукайма, запейма, заспявайма, знімайма, начуйма, павячэрайма, палійма, памяняйма, паспяшайма, пастойма, плюйма, працуйма, прывітайма, спаткайма, спытайма, сядайма, уставайма, уцякайма, шукайма, а таксама ратуймася, хаваймася.
Мабыць, можна было б у тых выпадках, калі сінтэтычная форма сумеснага дзеяння не супадае з формай будучага простага часу, уключаць яе ў парадыгму як форму 1 ас. мн. л. загаднага ладу: I1P.